فهرست
خیرگی در نورپردازی؛ چرا روشنایی بیشتر همیشه بهتر نیست؟
برای درک خیرگی در نورپردازی باید میان مقدار روشنایی یک سطح و میزان درخشندگی منبع نور تفاوت قائل شد. روشنایی یا Illuminance نشان می دهد چه مقدار نور به یک سطح می رسد و معمولا با واحد لوکس اندازه گیری می شود. درخشندگی یا Luminance به روشنایی ظاهری یک سطح در جهت دید ناظر مربوط است و با واحد کاندلا بر متر مربع بیان می شود.
برای مثال، ممکن است دو دفتر هر دو روی میز کار حدود 500 لوکس روشنایی داشته باشند؛ اما در دفتر اول، منابع نوری به صورت یکنواخت و کنترل شده طراحی شده باشند و در دفتر دوم، چیپ های بسیار روشن LED مستقیما در میدان دید کارکنان قرار بگیرند.
هر دو محیط از نظر مقدار نور سطح کار شرایط مشابهی دارند، اما کیفیت دید در آنها یکسان نیست. این تفاوت نشان می دهد که طراحی مناسب فقط به تعداد چراغ، توان مصرفی یا لوکس محدود نمی شود.
تفاوت دو مفهوم مهم
روشنایی کافی: نور مناسب برای انجام فعالیت هایی مانند خواندن، نوشتن و کار با کامپیوتر فراهم است.
آسایش بصری: علاوه بر تامین روشنایی، درخشندگی منابع، کنتراست محیط و بازتاب های مزاحم نیز کنترل شده اند.
یک فضای اداری موفق به هر دو ویژگی نیاز دارد. نور کم می تواند خواندن جزئیات را دشوار کند و نور بیش از حد یا بدجهت نیز باعث ایجاد ناراحتی شود. هدف طراحی، رسیدن به تعادلی متناسب با فعالیت کاربران است.
انواع خیرگی نور و تفاوت آنها
خیرگی را می توان از نظر اثر بر بینایی و از نظر مسیر رسیدن نور به چشم دسته بندی کرد. شناخت این تفاوت به انتخاب روش اصلاح مناسب کمک می کند.
خیرگی آزاردهنده یا Discomfort Glare
این نوع خیرگی باعث ناراحتی بصری می شود، حتی زمانی که فرد همچنان بتواند نوشته ها و اشیا را تشخیص دهد. برای مثال، چراغ خطی بسیار روشن در بالای میز کار ممکن است باعث شود کارمند هنگام نگاه کردن به اطراف، احساس آزار کند.
خیرگی آزاردهنده در فضاهای اداری اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا ممکن است در طول یک روز کاری، ناراحتی پیوسته ایجاد کند. ارزیابی آن به عواملی مانند درخشندگی منابع، موقعیت آنها، اندازه ظاهری و روشنایی پس زمینه وابسته است.
خیرگی ناتوان کننده یا Disability Glare
در این حالت، تابش شدید نور باعث کاهش توانایی دیدن جزئیات می شود. نمونه شناخته شده آن، نگاه کردن در جهت چراغ جلوی یک خودرو در تاریکی است. در محیط کار نیز قرار گرفتن یک منبع بسیار روشن در میدان دید می تواند تشخیص اطلاعات را دشوار کند.
تفاوت اصلی این دو نوع در اثر آنهاست: یکی بیشتر با ناراحتی بصری ارتباط دارد و دیگری مستقیما عملکرد دید را تحت تاثیر قرار می دهد. البته ممکن است یک وضعیت روشنایی هر دو اثر را ایجاد کند.
خیرگی مستقیم و غیر مستقیم
خیرگی مستقیم زمانی ایجاد می شود که منبع نور، مانند چراغ سقفی یا پنجره بسیار روشن، مستقیما در میدان دید قرار بگیرد.
در مقابل، خیرگی غیر مستقیم یا بازتابی زمانی رخ می دهد که نور پس از برخورد با سطحی مانند مانیتور، میز براق، شیشه یا پوشش صیقلی به چشم برسد.
برای اصلاح نوع مستقیم، معمولا موقعیت چراغ، زاویه دید و اپتیک منبع بررسی می شود. در نوع بازتابی، علاوه بر چراغ باید جنس سطوح، موقعیت نمایشگر و زاویه برخورد نور نیز ارزیابی شوند.
چه عواملی باعث خیرگی در محیط کار می شوند؟
در یک دفتر مدرن، منابع مختلفی می توانند باعث ایجاد بازتاب و ناراحتی شوند. تشخیص عامل اصلی، نخستین قدم برای اصلاح روشنایی است.
چراغ نامناسب
منابع LED بدون اپتیک مناسب یا دارای سطح بسیار درخشان می توانند از زوایای مختلف آزاردهنده باشند.
جانمایی اشتباه
قرارگیری چراغ در مسیر نگاه کاربر یا زاویه ای که تصویر آن روی نمایشگر منعکس شود، کیفیت دید را کاهش می دهد.
سطوح براق
میز شیشه ای، صفحات صیقلی، کف براق و پارتیشن های شیشه ای می توانند بازتاب های قابل توجه ایجاد کنند.
نور طبیعی کنترل نشده
پنجره های بزرگ بدون سایه بان یا پرده مناسب ممکن است در ساعات خاصی از روز باعث خیرگی شوند.
نکته اینجاست که یک چراغ مناسب نیز در صورت جانمایی نادرست می تواند مشکل ایجاد کند. بنابراین انتخاب تجهیزات و طراحی چیدمان باید همزمان انجام شوند.
شاخص UGR چیست و چه ارتباطی با خیرگی دارد؟
شاخص UGR مخفف Unified Glare Rating و یکی از روش های ارزیابی خیرگی آزاردهنده ناشی از سیستم روشنایی در فضای داخلی است. این شاخص با توجه به درخشندگی چراغ ها، اندازه ظاهری آنها، موقعیت منابع نسبت به ناظر و روشنایی پس زمینه محاسبه می شود.
هرچه مقدار UGR کمتر باشد، میزان خیرگی آزاردهنده محاسبه شده نیز کمتر است. در بسیاری از فعالیت های متداول اداری مانند خواندن، نوشتن و کار با نمایشگر، مقدار حداکثر 19 به عنوان یکی از معیارهای طراحی در استاندارد EN 12464-1 مطرح می شود؛ البته الزام دقیق باید براساس نوع فعالیت و نسخه استاندارد مورد استفاده بررسی شود.
UGR / UNIFIED GLARE RATING
UGR ≤ 19
یکی از معیارهای رایج کنترل خیرگی برای بسیاری از فعالیت های اداری
اما یک نکته فنی وجود دارد: UGR صرفا یک ویژگی ثابت برای بدنه چراغ نیست. مقدار محاسبه شده به ابعاد اتاق، مشخصات سطوح، ارتفاع نصب، چیدمان تجهیزات و موقعیت مشاهده کننده نیز بستگی دارد.
به همین دلیل، عبارت «چراغ با UGR کمتر از 19» باید با توجه به شرایط آزمون یا محاسبه تفسیر شود. استفاده از یک چراغ معرفی شده به عنوان کم خیرگی، به تنهایی تضمین نمی کند تمام نقاط دفتر از نظر آسایش بصری شرایط مطلوبی داشته باشند.
برای بررسی واقعی طراحی، می توان از نرم افزارهای محاسبات روشنایی مانند DIALux همراه با فایل های فوتومتریک معتبر چراغ استفاده کرد. گزارش نهایی باید با کاربری فضا و موقعیت میزها ارتباط داشته باشد.
چگونه بازتاب نور روی مانیتور را کاهش دهیم؟
یکی از مشکلات رایج در دفاتر اداری، بازتاب نور روی مانیتور است. وقتی تصویر چراغ یا پنجره روی صفحه نمایش دیده می شود، تشخیص نوشته ها و جزئیات دشوارتر خواهد شد. این مشکل در نمایشگرهای براق و محیط هایی با پنجره های بزرگ محسوس تر است.
1. موقعیت میز و مانیتور را بررسی کنید
قرار دادن نمایشگر مستقیما روبه روی یک پنجره روشن می تواند باعث ورود نور شدید به میدان دید شود. قرارگیری پنجره پشت کاربر نیز احتمال انعکاس آن روی صفحه را افزایش می دهد. در بسیاری از چیدمان ها، قرار دادن نمایشگر به شکلی که پنجره در کنار آن باشد، نتیجه بهتری ایجاد می کند.
البته این قاعده باید با توجه به هندسه اتاق، جهت نور خورشید و شکل نمایشگر بررسی شود. گاهی جابه جایی محدود میز یا چرخاندن مانیتور چند درجه، بخش قابل توجهی از بازتاب را کاهش می دهد.
2. مسیر تابش چراغ سقفی را اصلاح کنید
اگر چراغ دقیقا در موقعیتی قرار گرفته که تصویر آن روی مانیتور منعکس می شود، تغییر محل چراغ یا میز می تواند موثر باشد. در سقف های دارای چراغ خطی، جهت امتداد خطوط نوری نسبت به ردیف میزها و زاویه نگاه کارکنان باید در طراحی بررسی شود.
3. سطوح مات را در اولویت قرار دهید
استفاده از میز با روکش مات، کاهش سطوح آینه ای در میدان دید و انتخاب پوشش مناسب نمایشگر می تواند به محدود کردن بازتاب کمک کند. این تغییرات باید با طراحی داخلی هماهنگ باشند تا برای اصلاح یک مشکل، مسئله تازه ای ایجاد نشود.
4. کنترل نور روز را فراموش نکنید
پرده های قابل تنظیم، شیدهای مناسب و سایه بان های معماری می توانند شدت نور ورودی را در زمان های مختلف کنترل کنند. هدف، حذف نور طبیعی نیست؛ بلکه استفاده از آن بدون ایجاد کنتراست شدید و مزاحمت بصری است.
یک آزمایش ساده برای تشخیص بازتاب
اگر بازتاب مشخصی روی نمایشگر دیده می شود، ابتدا منبع آن را شناسایی کنید. برای مدت کوتاه، چراغ مشکوک را خاموش کنید یا سایه پنجره را تغییر دهید. اگر بازتاب ناپدید شد، مسیر نور مشخص شده است. سپس با تغییر زاویه نمایشگر، محل میز یا تنظیم روشنایی، راهکار مناسب را آزمایش کنید. این بررسی ساده جای محاسبات مهندسی را نمی گیرد، اما برای عیب یابی اولیه مفید است.
انتخاب چراغ خطی مناسب برای کنترل خیرگی
استفاده از چراغ خطی اداری یکی از راهکارهای رایج برای ایجاد روشنایی منظم و هماهنگ با معماری دفتر کار است. با این حال، همه چراغ های خطی عملکرد بصری یکسانی ندارند.
نوع دیفیوزر، ابعاد سطح نورده، عمق قرارگیری منبع LED، زاویه پخش و فاصله نصب همگی روی نتیجه تاثیر می گذارند. چراغی که در یک فضای عمومی جلوه مناسبی ایجاد می کند، لزوما برای نصب در بالای ردیف میزهای کامپیوتر بهترین انتخاب نیست.
چراغ با دیفیوزر شیری
دیفیوزر شیری نور LED را روی سطح خروجی پخش می کند و از دیده شدن مستقیم نقاط مجزای LED می کاهد. با وجود این، اگر سطح دیفیوزر بیش از حد درخشان باشد یا در زاویه نامناسبی قرار بگیرد، همچنان احتمال خیرگی وجود دارد.
چراغ با دیفیوزر میکروپریزماتیک
دیفیوزرهای میکروپریزماتیک با ساختار اپتیکی خود، توزیع نور را کنترل می کنند. در بعضی مدل ها این ویژگی به کاهش درخشندگی در زوایای نامطلوب کمک می کند. البته عملکرد واقعی باید براساس اطلاعات فوتومتریک محصول و شرایط نصب ارزیابی شود.
چراغ های دارای منبع نور عقب نشسته
در برخی تجهیزات، منبع نور داخل بدنه و با فاصله از سطح خروجی قرار دارد. این ساختار می تواند دید مستقیم به LED را از بعضی زوایا محدود کند. چنین رویکردی در طراحی چراغ های کم خیرگی و محصولات دارک لایت کاربرد دارد.
برای شناخت دقیق این طراحی می توانید مقاله چراغ دارک لایت چیست را مطالعه کنید. در آن مقاله ساختار و ویژگی های محصول بررسی شده است، در حالی که تمرکز این مطلب بر تشخیص و اصلاح مشکلات خیرگی در محیط کار است.
هنگام انتخاب چراغ اداری چه مشخصاتی درخواست کنیم؟
- شار نوری واقعی چراغ و توان مصرفی آن
- منحنی پخش نور و فایل فوتومتریک معتبر
- اطلاعات مربوط به کنترل خیرگی و شرایط محاسبه UGR
- نوع دیفیوزر، لنز یا رفلکتور
- شاخص نمود رنگ و دمای رنگ
- ابعاد، عمق نصب و محدودیت های اجرایی
- امکان دیمر و کنترل شدت روشنایی
- کیفیت درایور و مشخصات فلیکر یا سوسو زدن نور
در مجموعه چراغ های خطی و دکوراتیو توسعه افراز، مدل های توکار، روکار، آویز و منحنی معرفی شده اند. انتخاب میان این مدل ها باید براساس هندسه سقف، نوع فعالیت، نیاز روشنایی و شرایط نصب انجام شود.
نورپردازی استاندارد دفتر کار به چه میزان روشنایی نیاز دارد؟
در نورپردازی دفتر کار، مقدار روشنایی لازم به نوع فعالیت بستگی دارد. برای بسیاری از فعالیت های اداری شامل خواندن، نوشتن و کار با داده ها، مقدار 500 لوکس روی سطح کار یکی از معیارهای رایج طراحی است؛ اما این عدد نباید بدون توجه به جزئیات فعالیت و استاندارد مورد استفاده به همه فضاها تعمیم داده شود.
برای مثال، محل عبور کارکنان، اتاق بایگانی، میز نقشه کشی و فضای جلسات نیازهای یکسانی ندارند. همچنین روشنایی سطح میز باید در ارتباط با روشنایی اطراف و یکنواختی محیط بررسی شود.
گاهی طراحی روشنایی فقط با هدف رسیدن به عدد 500 لوکس انجام می شود و برای جبران کمبود نور، تعداد چراغ ها افزایش پیدا می کند. این روش بدون بررسی پخش نور و زاویه نصب می تواند به ایجاد نقاط بسیار روشن و کنتراست نامناسب منجر شود.
بنابراین روشنایی استاندارد محیط کار به معنای تامین یک عدد ثابت در تمام قسمت ها نیست. مقدار نور، یکنواختی، کنترل بازتاب، کیفیت رنگ و آسایش بصری باید در کنار یکدیگر تحلیل شوند.
نقش رنگ دیوار، سقف و مبلمان در خیرگی
برخلاف تصور رایج، مشکل خیرگی فقط به چراغ ها مربوط نمی شود. سطح دیوار، سقف و مبلمان می تواند مقدار نور بازتابیده و روشنایی پس زمینه را تغییر دهد.
در محیطی با سقف بسیار تیره و چراغ های نقطه ای درخشان، اختلاف روشنایی میان منابع نور و پس زمینه ممکن است زیاد شود. در مقابل، سقف و دیوارهایی با بازتاب کنترل شده و پوشش مات، به توزیع مناسب تر روشنایی کمک می کنند.
این موضوع به معنای آن نیست که تمام دفاتر باید سفید طراحی شوند. رنگ های تیره نیز می توانند در معماری داخلی استفاده شوند؛ اما طراح باید تاثیر آنها بر بازتاب نور، کنتراست و نیاز به روشنایی مکمل را محاسبه کند.
در فضاهای دارای پارتیشن شیشه ای، محل قرارگیری چراغ ها نیز اهمیت دارد. انعکاس ردیف چراغ های سقفی روی شیشه ممکن است جلوه معماری موردنظر را تغییر دهد یا در بعضی زاویه ها باعث مزاحمت بصری شود.
بررسی یک پروژه واقعی نورپردازی دفتر کار
برای درک ارتباط معماری و روشنایی، پروژه واحد اداری شرکت ساپرا امین نمونه قابل بررسی در مجموعه پروژه های توسعه افراز هوراد است. در این پروژه، طراحی داخلی بر پایه فرم های منحنی، پارتیشن های شیشه ای و هماهنگی نور با ساختار معماری انجام شده است.
در توضیحات پروژه به استفاده از چراغ های منحنی و دایروی، از جمله سیستم Pill Moon با قطر 3 متر، برای ایجاد روشنایی عمومی و هماهنگی با فرم فضا اشاره شده است.
این نمونه نشان می دهد که نورپردازی اداری فقط انتخاب تعدادی چراغ سقفی نیست. محل قرارگیری تجهیزات، شکل هندسی آنها و ارتباطشان با پارتیشن ها و چیدمان فضا، بخشی از فرایند طراحی به شمار می روند.
البته تصاویر این پروژه، به تنهایی اثبات کننده مقدار مشخص UGR یا اندازه گیری خیرگی نیستند. برای ارزیابی عددی چنین شاخص هایی به گزارش محاسبات روشنایی و داده های فنی مربوط نیاز است.
نمونه دیگر، پروژه ساختمان اداری جهان کودک است که مجموعه توسعه افراز طراحی و اجرای روشنایی داخلی و خارجی آن را انجام داده است. در سالن کنفرانس این مجموعه از لاین های نوری توکار استفاده شده و انتخاب تجهیزات با جزئیات معماری هماهنگ شده است.
برای مشاهده نمونه های اجرایی و بررسی فرم چراغ ها در فضاهای مختلف می توانید به صفحات پروژه های شرکت مراجعه کنید.
اگر دفتر کار از قبل اجرا شده باشد، چگونه خیرگی را اصلاح کنیم؟
در بسیاری از پروژه های بازسازی، امکان جابه جایی تمام چراغ ها یا تغییر سقف وجود ندارد. در چنین وضعیتی بهتر است اصلاح روشنایی از راهکارهای کم هزینه تر و قابل بازگشت آغاز شود.
برای مثال، اگر تنها دو میز در مجاورت پنجره با بازتاب شدید مواجه هستند، تعویض تمام چراغ های دفتر تصمیم مناسبی نیست. ابتدا باید زاویه پنجره، موقعیت نمایشگر و شرایط نور روز بررسی شود.
در مقابل، اگر کارکنان در تمام ردیف های کاری هنگام نگاه کردن به سقف از درخشندگی شدید چراغ ها شکایت دارند، احتمال مشکل در طراحی یا انتخاب تجهیزات بیشتر است.
5 اشتباه رایج در کنترل خیرگی
1. کاهش بیش از حد نور
خاموش کردن چراغ ها ممکن است ناراحتی ناشی از درخشندگی را کاهش دهد، اما همزمان روشنایی سطح کار را ناکافی کند. راهکار صحیح باید مقدار نور موردنیاز را حفظ کند.
2. انتخاب چراغ فقط براساس توان مصرفی
دو چراغ با توان برابر می توانند توزیع نور کاملا متفاوتی داشته باشند. کیفیت اپتیک و منحنی پخش نور، معیارهای مهم تری برای ارزیابی آسایش بصری هستند.
3. بی توجهی به محل نشستن کارکنان
ممکن است چیدمان اولیه نور مناسب باشد، اما پس از تغییر میزها و پارتیشن ها، منابع روشن در میدان دید افراد قرار بگیرند. هر تغییر قابل توجه در چیدمان باید از نظر نور بررسی شود.
4. اعتماد کامل به عنوان ضد خیرگی
وجود عبارت چراغ ضد خیرگی در معرفی محصول، بدون مشخصات فنی و بررسی شرایط نصب، برای تایید عملکرد کافی نیست. نتیجه نهایی به ترکیب چراغ و فضای معماری وابسته است.
5. نادیده گرفتن روشنایی روز
دفتر ممکن است در شب شرایط مناسبی داشته باشد، اما هنگام تابش مستقیم خورشید دچار بازتاب شدید شود. ارزیابی روشنایی باید سناریوهای مختلف روز و شب را در بر بگیرد.
چک لیست طراحی روشنایی کم خیرگی در محیط اداری
پیش از تایید نقشه چراغ ها یا خرید تجهیزات، بهتر است این موارد بررسی شوند. چک لیست زیر برای کارفرمایان، معماران داخلی و مسئولان تجهیز دفتر قابل استفاده است.
کنترل کیفیت روشنایی دفتر کار
- ☐ مقدار روشنایی متناسب با فعالیت هر بخش مشخص شده است.
- ☐ اطلاعات فوتومتریک چراغ ها در طراحی بررسی شده اند.
- ☐ موقعیت چراغ ها نسبت به میزهای کار مشخص است.
- ☐ ریسک بازتاب چراغ روی نمایشگرها بررسی شده است.
- ☐ کنترل نور طبیعی و پنجره ها در نظر گرفته شده است.
- ☐ کیفیت نور و یکنواختی سطح کار ارزیابی شده اند.
- ☐ مشخصات دیفیوزر، لنز و زاویه پخش مناسب هستند.
- ☐ امکان تنظیم شدت نور متناسب با شرایط بررسی شده است.
- ☐ بازتاب سطوح براق و پارتیشن های شیشه ای بررسی شده است.
- ☐ پس از اجرا، بازدید و ارزیابی روشنایی در محل انجام می شود.
چه زمانی باید از متخصص طراحی روشنایی کمک گرفت؟
اگر ناراحتی بصری در چندین نقطه دفتر وجود دارد، کارکنان با وجود نور کافی از بازتاب شکایت دارند یا قرار است یک فضای اداری بزرگ بازسازی شود، بررسی تخصصی طراحی روشنایی ارزشمند است.
در چنین پروژه هایی، متخصص باید پلان معماری، ارتفاع سقف، موقعیت میزها، مشخصات چراغ ها، ویژگی سطوح و میزان نور طبیعی را بررسی کند. سپس براساس هدف روشنایی، گزینه های مختلف جانمایی و انتخاب تجهیزات ارزیابی شوند.
استفاده از شبیه سازی روشنایی، فایل های فوتومتریک و در صورت لزوم اندازه گیری میدانی، امکان تصمیم گیری دقیق تری فراهم می کند. با این حال محاسبات نرم افزاری نیز باید با شرایط واقعی پروژه مطابقت داده شوند.
OFFICE LIGHTING DESIGN
طراحی روشنایی دفتر با تمرکز بر آسایش بصری
توسعه افراز هوراد خدمات طراحی و اجرای روشنایی داخلی و ساخت چراغ های خطی و سفارشی را ارائه می دهد. برای انتخاب راهکار متناسب با فضای اداری می توانید مشخصات و نقشه پروژه خود را با کارشناسان مجموعه مطرح کنید.
سوالات متداول درباره خیرگی نور
جمع بندی؛ دفتر روشن باید برای چشم هم راحت باشد
یک محیط اداری مناسب فقط با تعداد چراغ یا مقدار لوکس شناخته نمی شود. جهت تابش، درخشندگی منابع، انعکاس روی نمایشگرها، موقعیت پنجره ها و جنس سطوح همگی بر کیفیت روشنایی تاثیر دارند.
کنترل خیرگی از مرحله طراحی معماری و جانمایی چراغ ها آغاز می شود. انتخاب تجهیزات با اپتیک مناسب، بررسی شاخص UGR، طراحی درست موقعیت میزها و کنترل روشنایی طبیعی می توانند شرایط دید را بهبود دهند.
برای دفاتر موجود نیز بهتر است اصلاحات از شناسایی منبع بازتاب و تغییرات ساده شروع شوند و در صورت نیاز به اصلاح تخصصی تجهیزات برسند. تعویض تمام چراغ ها بدون بررسی علت اصلی، لزوما نتیجه مطلوبی ایجاد نمی کند.
در توسعه افراز هوراد، طراحی و اجرای سیستم های روشنایی در ارتباط با معماری فضا انجام می شود. بررسی نیاز واقعی هر پروژه و انتخاب اصولی چراغ ها می تواند به ایجاد محیط کاری روشن، هماهنگ و برخوردار از آسایش بصری کمک کند.